Ünlü Düşmesi, Ünlü Türemesi ve Ünlü Daralması

2012-10-03 20:33:00

Bu konumuzda ses olaylarınındaki ünlü düşmesi ünlü türemsi ve ünlü daralmasını sizlere aktaracağız başarılar.

1. ÜNLÜ DÜŞMESİ

İki heceli olup birinci hecesinde geniş (a, e, o, ö), ikinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunduran bazı Türkçe ve yabancı kelimelere ünlü ile başlayan veya tek ünlüden oluşan bir ek getirildiğinde kelimenin vurgusuz hâle gelen ikinci hecesindeki dar ünlünün düşmesine hece düşmesi denir. Buna orta hece düşmesi de denir:

 ağız>ağzı, burun>burnu, koyun(bağır, döş)>koynuna, alın>alnı, oğul>oğlu, gönül>gönlüm, beniz,>benzi,

ömür>ömrüm, cürüm>cürmü, hüküm>hükmü, fikir>fikri...

ileri-le-mek>ilerlemek, koku-la-mak>koklamak,

kavuş-ak>kavşak, uyu>uyku, devir->devril-... 

-Bazı durumlarda geniş ünlüler de düşebilir: nerede>nerde, burada>burda, şurada>şurda... 

-Bazı Arapça kelimelere (isim) yardımcı fiil getirildiğinde de hece düşmesi görülür:

kayıp>kaybolmak, emir>emretmek, keşif>keşfetmek, sabır>sabretmek...

*gönülden gönüle, ağıza, buruna, babadan oğula örneklerindeki gibi ekte geniş ünlü varsa hece düşmesi olmayabilir.

oyunu, koyunu vb. hece düşmesi olmayan kelimelerdir. 

-Özel isimlerde hâliyle hece düşmesi olmaz:Gönül'e, Ömür'ü...

2. ÜNLÜ TÜREMESİ

Ünlü türemesinin görüldüğü yerler:

  • Sonunda, sırayla bir sürekli veya süreksiz ünsüzle bir sürekli ünsüz bulunan Arapça ve Farsça kelimelerde, son iki ünsüz arasında telâffuzu kolaylaştırmak için bir ünlü türetilir. Bu kelimelere ünlüyle başlayan ekler veya bitişik yazılacak şekilde yardımcı fiiller getirildiğinde türemiş olan ünlüler tekrar düşer. Her ikisi de ayrı ayrı ama birbirinden kaynaklanan ses olayıdır: ünlü türemesi, ünlü düşmesi.

emir < emr             keşif < keşf
azil < azl                nakil < nakl
hüküm < hükm       bahis < bahs
fikir < fikr                nutuk < nutk
sabır < sabr           şahıs < şahs
şehir < şehr           ilim < ilm
zehir < zehr           zikir < zikr 

  • -cik küçültme ekinden önce:

dar>dar-a-cık, az>az-ı-cık, bir>bir-i-cik, genç>genc-e-cik 

  • Bazı yabancı kelimelerin başında:

ilimon, ıraf, Iramazan, İrecep, ıradıyo...  

3. ÜNLÜ DARALMASI 
  • Son sesi a veya e olan fiil kök ve gövdelerine, şimdiki zaman eki getirildiğinde kelime sonundaki sesli daralır. Bunun sebebi "y"nin daraltıcı etkisidir:

söyle-yor>söylüyor      anla-yor>anlıyor         yaşa-yor>yaşıyor

  • "de-" ve "ye-" fiil köklerine gelecek zaman,  istek kipi, sıfat-fiil ve zarf-fiil eki getirildiğinde veya başka bir ek getirilip de araya -y- kaynaştırma harfi girdiğinde, bu sesler (a, e) daralarak ı, i, u, ü olur.

de-yor>diyor          de-e>diye           de-en>diyen       de-e-lim>diyelim      ye-en>yiyen

ye-ince>yiyince      ye-ecek>yiyecek

Not: deyince, deyip örneklerindeki e, yazıda  korunur.

Not: ne-ye>niye kelimesinde de daralma vardır.

  • Daralma olumsuzluk ekinin ünlüsü için de geçerlidir.

kork-ma-yor>korkmuyor,gel-me-yor>gelmiyor... 

  • Çok heceli kelimelerde sadece söyleyişte daralma vardır.

atlayarak (>atlıyarak), başlayan (>başlıyan), yaşayacak (>yaşıyacak), atlamayalım (>atlamıyalım), gelmeyen (>gelmiyen), gizleyeli (>gizliyeli)...

Tags: Ünlü Düşmesi Nedir, Ünlü Türemesi Nedir, Ünlü Daralması Nedir, Ünlülerle İlgili Ses Olayları Konu Anlatımı

2936
0
0
Yorum Yaz